Lão hóa hệ miễn dịch là gì? Một số cách phòng tránh hiệu quả

(Tech Moss) Theo tuổi tác, hệ thống miễn dịch của con người trở nên kém hiệu quả hơn trong việc đối phó với các bệnh nhiễm trùng và kém phản ứng với việc tiêm chủng. Đồng thời, hệ thống miễn dịch lão hóa có liên quan đến tình trạng viêm mãn tính. Lão hóa hệ miễn dịch cũng làm tăng nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến tuổi già.

Đặt vấn đề

Tinh tinh và khỉ đột, họ hàng linh trưởng gần gũi nhất của chúng ta, chỉ sống được 10-15 năm trong tự nhiên khi chúng đã trưởng thành. Sau khi con người tiến hóa tách khỏi dòng dõi này, tuổi thọ của tổ tiên chúng ta đã tăng gấp đôi trong vòng 5 triệu năm.

Các nhà khoa học tin rằng tuổi thọ trung bình vẫn tương đối ổn định vào thế kỷ 18. Tuy nhiên, trong 250 năm gần đây, tuổi thọ trung bình lại tăng hơn gấp đôi. Điều này đạt được nhờ những cải thiện về vệ sinh và chăm sóc sức khỏe.

Chúng ta đang sống trong thời kỳ có tuổi thọ trung bình cao. Lịch sử tiến hóa lâu dài đã giúp chúng ta thích nghi với những lối sống khác nhau; và những điều này đã thay đổi đáng kể.

Kết quả là, khả năng miễn dịch không chỉ suy yếu khi lớn tuổi; nó cũng trở nên mất cân bằng. Điều này ảnh hưởng đến hai nhánh của hệ thống miễn dịch. Đó là miễn dịch “bẩm sinh” và miễn dịch “thích ứng”.

>>Xem thêm:

Béo phì và bệnh lý ảnh hưởng hiệu quả của vắc xin COVID-19 như nào?

Các triệu chứng phổ biến của ung thư buồng trứng bị lầm tưởng là chứng khó tiêu

Hệ miễn dịch của con người sẽ khi lớn tuổi

Khả năng miễn dịch “bẩm sinh”, là tuyến bảo vệ đầu tiên của chúng ta chống lại nhiễm trùng, lại không thể giải quyết sau khi mối đe dọa ban đầu đã qua đi, gây ra viêm mãn tính toàn thân.

Khả năng miễn dịch “thích ứng” (hay còn gọi là miễn dịch thu được), chịu trách nhiệm ghi nhớ và tấn công các mầm bệnh cụ thể, dần dần mất khả năng bảo vệ chống lại vi rút, vi khuẩn và nấm.

Viêm mãn tính mức độ thấp có liên quan đến hầu hết các bệnh lý tuổi già. Đó là các bệnh lý bao gồm bệnh tiểu đường loại 2, bệnh tim mạch, ung thư và suy giảm trí tuệ. Nó cũng đóng một vai trò lớn trong một số tình trạng tự miễn dịch phổ biến hơn ở người lớn tuổi, chẳng hạn như viêm khớp dạng thấp.

Mất khả năng miễn dịch thích ứng ở tuổi già không chỉ khiến con người dễ bị nhiễm trùng hơn. Nó còn có thể kích hoạt lại các mầm bệnh không hoạt động đã bị triệt tiêu trước đó.

Ngoài ra, khả năng miễn dịch thích ứng của người lớn tuổi yếu hơn. Cơ thể của họ phản ứng kém hơn với các loại vắc xin; chẳng hạn như tiêm phòng cúm hàng năm.

Lão hóa và khả năng miễn dịch bẩm sinh

Các nhà nghiên cứu đã gọi tình trạng viêm dai dẳng, mức độ thấp có liên quan đến hầu hết các tình trạng liên quan đến tuổi già là “viêm”.

Các tác giả của một nghiên cứu trên tạp chí Frontiers in Immunology giải thích:

“Viêm là một phần của phản ứng miễn dịch bình thường để chữa bệnh và rất cần thiết trong việc bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm trùng do vi khuẩn và vi rút và các tác nhân môi trường độc hại. Tuy nhiên, không phải tất cả tình trạng viêm đều tốt. Khi tình trạng viêm kéo dài và dai dẳng, nó có thể gây hại”.

Hệ miễn dịch cơ thể cũng sẽ lão hóa theo thời gian

Sau khi bị nhiễm trùng hoặc chấn thương ban đầu, hệ thống miễn dịch của những người trẻ tuổi chuyển sang phản ứng chống viêm. Quá trình chống viêm này dường như không diễn ra hiệu quả ở người lớn tuổi. Nguyên nhân là do sự tích tụ của các tế bào miễn dịch đã già, hay còn gọi là lão hóa.

Tế bào hình lưỡi liềm có các telomere ngắn hơn; đó là các nắp bảo vệ ở đầu của nhiễm sắc thể. Cũng giống như các nắp nhựa ở đầu dây giày giúp chúng không bị sờn, các telomere ngăn không cho vật liệu di truyền quan trọng bị mất đi khi nhiễm sắc thể được sao chép trong quá trình sao chép tế bào.

Telomere ngắn lại một chút mỗi khi tế bào phân chia, cho đến khi, quá trình phân chia phải dừng lại hoàn toàn. Nếu tế bào sống sót, nó trở nên rối loạn chức năng một cách ổn định hơn.

Tế bào miễn dịch hình lưỡi liềm tạo ra nhiều phân tử tín hiệu miễn dịch gọi là cytokine. Cytokine thúc đẩy quá trình viêm. Cụ thể, nó tạo ra nhiều interleukin 6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u-alpha (TNF-alpha).

Các nhà khoa học đã chỉ ra mối liên hệ giữa nồng độ cao IL-6 và TNF-alpha với tình trạng bệnh tật và tử vong ở người lớn tuổi. Chúng có mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ với bệnh tiểu đường loại 2, bệnh tim mạch, bệnh thoái hóa thần kinh và ung thư.

Khi số lượng tế bào tiền viêm tăng lên, có sự gia tăng số lượng tế bào miễn dịch gọi là đại thực bào M1 (tiền viêm nhiều hơn) và giảm số lượng đại thực bào M2 (điều hòa miễn dịch nhiều hơn).

Những thay đổi về nồng độ của tế bào M1 và M2 này dường như có liên quan đến việc tăng nguy cơ phát triển các mảng xơ vữa bao gồm chất béo và mảnh vụn. Đây là tác nhân gây tắc nghẽn động mạch do xơ vữa động mạch.

Lão hóa và miễn dịch thích ứng

Thông qua miễn dịch thích ứng, hệ thống miễn dịch học cách nhận biết và vô hiệu hóa các mầm bệnh cụ thể. Loại tế bào miễn dịch – tế bào T – đóng vai trò quan trọng trong miễn dịch thích ứng.

Khi xảy ra nhiễm trùng, các tế bào T non (naive T cell) học cách nhận ra tác nhân gây bệnh cụ thể có liên quan. Sau đó, chúng biệt hóa thành các tế bào chuyên biệt để gắn kết các phản ứng miễn dịch trong tương lai chống lại cùng một mầm bệnh.

Tổng số tế bào T không đổi trong suốt cuộc đời của chúng ta. Tuy nhiên, nhóm các tế bào T non chưa biệt hóa dần dần thu hẹp lại theo năm tháng. Nguyên nhân là vì ngày càng có nhiều tế bào tham gia giải quyết các bệnh nhiễm trùng cụ thể.

Kết quả là, cơ thể của người lớn tuổi ít có khả năng tạo ra các phản ứng miễn dịch hiệu quả đối với các bệnh nhiễm trùng mới. Vì lý do tương tự, tiêm chủng kích thích phản ứng yếu hơn từ hệ thống miễn dịch lão hóa. Do đó, tiêm chủng sẽ ít có khả năng bảo vệ cơ thể hơn. Việc tiêm phòng cúm suốt đời có thể làm giảm hiệu quả của vắc xin hàng năm sau này.

Nhiều người lớn tuổi có khả năng nhiễm cytomegalovirus ở người tiềm ẩn. Nhiễm vi-rút này rất phổ biến và dai dẳng, và nó thường tạo ra ít triệu chứng (nếu có). Tuy nhiên, ở người lớn tuổi, tình trạng nhiễm trùng này có thể làm cạn kiệt dần nguồn miễn dịch. Từ đó, nó khiến họ dễ nhiễm vi rút và làm giảm tác dụng của việc tiêm chủng ngừa cúm.

Ngoài sự suy giảm khả năng miễn dịch chậm theo tuổi tác, các tế bào T ở người già cũng sản xuất nhiều cytokine tiền viêm hơn, chẳng hạn như IL-6. Những phản ứng này còn gây ra chứng viêm mãn tính toàn thân. Đây cũng là hiện tượng đáng lo ngại, gây tử vong trên những bệnh nhân có bệnh nền nhiễm COVID-19.

Cách làm chậm lão hóa miễn dịch

Chúng ta không thể ngăn ngừa lão hóa. Tuy nhiên, chúng ta có thể thay đổi lối sống để sống khỏe mạnh khi về già.

Hoạt động thể chất thường xuyên

Con người có xu hướng ít hoạt động thể chất hơn khi họ già đi. Tuy nhiên, có chứng cho thấy rằng việc tập thể dục càng nhiều càng tốt. Thể dục điều độ có thể làm chậm hoặc thậm chí đảo ngược một số tác động của quá trình suy giảm miễn dịch.

Cơ xương sản xuất một loạt các protein gọi là myokine giúp giảm viêm. Myokine cũng giúp bảo tồn chức năng miễn dịch. Việc kiểm soát khối lượng cơ bắp thông qua tập thể dục sẽ giúp chống lại nhiễm trùng. Đây cũng là biện pháp chống lại các tình trạng bệnh lý như bệnh tiểu đường loại 2 và bệnh tim mạch,… Các bệnh lý này có liên quan chặt chẽ đến tình trạng viêm mãn tính.

Một nghiên cứu cho thấy rằng tập thể dục nhịp điệu trong số 102 nam giới khỏe mạnh, từ 18–61 tuổi, tỷ lệ nghịch với số lượng tế bào T già trong máu theo độ tuổi. Nói cách khác, tăng cường thể chất có giúp hạn chế tác động lão hóa miễn dịch hơn. Những người đàn ông khỏe mạnh nhất không chỉ có ít tế bào T già hơn; họ còn có nhiều hơn nữa số lượng tế bào T non.

Một nghiên cứu khác đã so sánh các phản ứng miễn dịch của 61 nam giới khỏe mạnh, từ 65–85 tuổi, với việc tiêm phòng cúm. Khoảng 1/3 nam giới hoạt động tích cực (tham gia chạy hoặc thể thao), 1/3 hoạt động vừa phải và 1/3 hầu như không vận động.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng những nam giới chăm vận động ra nhiều kháng thể hơn . Do đó, họ đáp ứng tiêm vaccine tốt hơn so với những nam giới ít hoạt động nhất.

Đáng chú ý, những nam giới hoạt động nhiều hơn có nồng độ kháng thể trong huyết thanh cao hơn. Điều này có ý nghĩa to lớn để chống lại một số chủng cúm ngay cả khi họ chưa được tiêm phòng.

Áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải

Hiện tại, không có bằng chứng trực tiếp nào cho thấy việc thay đổi chế độ ăn uống có thể làm chậm tốc độ lão hóa miễn dịch ở người lớn tuổi. Tuy nhiên, có rất nhiều bằng chứng gián tiếp.

Chế độ ăn uống có liên quan đến chứng suy nhược cơ thể ở người lớn tuổi. Tình trạng này làm mất khối lượng cơ, sức mạnh và chức năng.

Chế độ ăn Địa Trung Hải lành mạnh

Dường như có mối quan hệ hai chiều giữa cơ xương và hệ thống miễn dịch. Cơ bắp tạo ra myokine chống viêm. Tình trạng viêm mãn tính cũng được cho là làm tăng tốc độ mất cơ ở bệnh thiểu cơ.

Dùng thực phẩm chức năng làm giảm nguy cơ mắc bệnh thiểu cơ. TPCN ở đây, chẳng hạn như vitamin D và axit béo không bão hòa đa, có thể hữu ích. Nguyên nhân là do đặc tính chống viêm của chúng.

Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy rằng những người ăn theo chế độ Địa Trung Hải dường như khỏe mạnh hơn khi về già. Chế độ ăn Địa Trung Hải bao gồm:

+ Một lượng lớn trái cây, rau lá và dầu ô liu

+ Một lượng vừa phải cá, gia cầm và sữa

+ Ít thịt đỏ và đường phụ gia

Chế độ ăn này giúp giảm nguy cơ béo phì, bệnh tim mạch, tiểu đường loại 2 và ung thư. Những người tuân thủ chặt chẽ nhất chế độ ăn Địa Trung Hải giảm 50% nguy cơ bệnh tật trong 4 năm. Đây là con số đáng nể so với những người hoàn toàn không tuân theo chế độ ăn uống này.

Đó có thể là kết quả của đặc tính chống viêm của chế độ ăn. Các tác giả nghiên cứu từng viết:

“Những người thể trạng yếu có nhiều dấu hiệu viêm hơn. Đặc biêt chứng viêm được coi là có liên quan chặt chẽ với thể trạng yếu ớt. Chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm các dấu hiệu viêm; và có thể làm giảm nguy cơ ốm yếu thông qua cơ chế này ”.

Duy trì cân nặng vừa phải

Mặc dù cơ đóng một vai trò trong việc giảm viêm ở người lớn tuổi; nhưng mô mỡ hoặc “mô mỡ” có thể có tác dụng ngược lại.

Sự lão hóa bình thường thường dẫn đến tăng cân. Nguyên nhân là do sự tích tụ của các mô mỡ bên dưới da và xung quanh các cơ quan. Các mô mỡ cũng góp phần đáng kể vào việc gây viêm.

Có tới 30% cytokine IL-6 tiền viêm trong máu có thể bắt nguồn từ mô mỡ. Béo phì hoặc thừa cân khi lớn tuổi có thể góp phần làm nghiêm trọng chứng viêm mãn tính. Hệ thống miễn dịch của những người bị béo phì có thể tạo ra ít kháng thể hơn khi tiêm phòng vaccine.

Tập thể dục và ăn uống lành mạnh giúp chống lại tác động của quá trình lão hóa miễn dịch. Một phần, điều này có thể là do hai yếu tố lối sống này ngăn ngừa tăng cân quá mức.

Những người lớn tuổi tập thể dục thường xuyên và có trọng lượng vừa phải có ít tế bào T già hơn. Họ cũng có lượng cytokine gây viêm trong máu thấp hơn.